Opdracht- en toetsvormen
Vormen: hoe je een opdracht, toets of actieve werkvorm inricht, met groepsgrootte, tijdsbeslag en doel.
Elke vorm heeft een label voor AI-bestendigheid: hoeveel een generatieve AI-tool ervan kan overnemen zonder dat iemand het merkt. De vraag erachter is eenvoudig — waar wordt het werk gemaakt, en ziet iemand het gebeuren?
- Robuust — de prestatie wordt geleverd waar je bij bent: mondeling, in de zaal, in het practicum, tijdens een observatie.
- Met aanpassingen — het eindstuk ontstaat buiten beeld, maar de opzet is te veranderen zodat het denken zichtbaar blijft.
- Kwetsbaar — een tekst die thuis ontstaat en in één keer wordt ingeleverd, zonder proces of prestatie eromheen.
Bij elke vorm die niet robuust is, staat op de detailpagina welke aanpassingen helpen. Het zijn er zeven.
De zeven aanpassingen
- Eigen ideeën eerst — Laat het idee in de les ontstaan, op papier of in focusmodus, vóór er een AI-tool aan te pas komt. Wie met AI brainstormt, komt moeilijk nog los van het eerste voorstel en raakt de binding met het eigen werk kwijt.
- Rood licht, groen licht — Verbied AI in de vroege fasen — verkennen, ideevorming, eerste versie — en sta het daarna gericht toe. Dat werkt ook motiverend: studenten grijpen minder snel te vroeg naar AI als doordacht gebruik later gewoon mag.
- Maak het proces zichtbaar — Beoordeel niet alleen het eindstuk maar ook wat eraan voorafging: tussenversies, een logboek, aantekeningen, sporen van peerfeedback. Bedoeld als leerbewijs, niet als controlemiddel — versiegeschiedenis als opsporingsinstrument gebruiken kost meer vertrouwen dan het oplevert.
- Korte mondelinge verantwoording — Vraag vijf tot tien minuten toelichting op het ingeleverde werk, ingebed in de cursus en niet bepalend voor het hele cijfer. Wat een student heeft begrepen, wordt hier zichtbaar op een manier die geen tekst kan vervangen — en de voorbereiding erop verandert het studiegedrag ten goede.
- Transparantieverklaring — Laat de student bij het werk kort opschrijven welk AI-gebruik er is geweest, waarvoor, en wat het opleverde. De kleinste ingreep die er is, en de enige die AI-gebruik uit de schaduw haalt zonder detectie. Doe het zelf ook: label je eigen AI-gegenereerde lesmateriaal.
- Communicatie als doorlopende leerlijn — Oefen het spreken het hele semester door in plaats van er achteraf op te controleren. Mondelinge vaardigheid wordt dan een leerdoel op zichzelf, en het eindgesprek is een vervolg op wat studenten al gewend zijn.
- Video van het werkproces — Laat studenten hun scherm delen en zichzelf al werkend opnemen, in plaats van alleen tekst in te leveren. Vooral asynchroon: een tekstvak in de leeromgeving laat zich met één druk op de knop vullen, een opname van het werk in uitvoering niet.
Het oordeel per vorm is van ons. De redenering komt uit Show Your Work: Assessment in the Age of AI (Yee e.a., FCTL Press, 2026) en The Norton Guide to AI-Aware Teaching (Vee, Watkins & Bruff, W. W. Norton, 2026).
3-minutenpaper (one-minute paper, exit-slips)
Bij een 3-minutenpaper vraag je studenten om hun kennis en begrip van een specifiek onderwerp te demonstreren in slechts 3 minuten.
360 graden feedback
360 graden feedback is een evaluatieproces waarbij feedback wordt verzameld van verschillende bronnen in een werk- of studiesetting, zoals van leidinggevenden, medewerkers, medestudenten of collega's.
Adviesrapport
Voor een adviesrapport onderzoeken studenten een specifiek onderwerp en doen ze op basis daarvan aanbevelingen aan een persoon of doelgroep.
Argumentatieschema (argumentatieopdracht)
Met een argumentatieopdracht kun je de vaardigheid van studenten op het gebied van argumentatie en logisch redeneren stimuleren en beoordelen.
Bedrijfsbezoek
Een eerste vorm van bedrijfsbezoeken vindt vaak plaats aan het begin van een opleiding. Daarbij komen studenten soms überhaupt voor het eerst in aanraking met bedrijven of organisaties.
Casusopdracht (Case study) - Klinische casus (Medisch)
Bij een casusopdracht (ofwel case based onderwijs) laat je je studenten een oplossing bedenken voor een specifieke casus of situatie.
Casustoets met gesloten vragen
Een casustoets met gesloten vragen is een beoordelingsmethode die je kunt gebruiken om de mate van kennis en vaardigheid van een student over een bepaald onderwerp of concept vast te stellen.
Casustoets met open vragen
Een casustoets met open vragen is een beoordelingsinstrument dat je inzet om het begrip en de toepassing van een bepaald onderwerp of concept door de studenten te evalueren.
Conceptmap, boomdiagram, schema, venndiagram, tijdlijn
Een boomdiagram, schema, venndiagram, conceptmap of tijdlijn zijn grafische hulpmiddelen die relaties, processen, concepten en hiërarchische structuren visualiseren.
Criteriumgericht interview
Een criteriumgericht interview is een opdrachtvorm en vorm van beoordeling waarbij je als docent specifieke vaardigheden of kennis bij de student evalueert, door middel van gestructureerde vragen en op basis van…
Debat (opdrachtvorm)
Een debat is een discussie waarbij twee of meer partijen argumenten presenteren voor of tegen een bepaald onderwerp.
Eindproduct (productuitwerking en detaillering)
Een eindproduct is de uitwerking van bijvoorbeeld een zelfgemaakt productontwerp, de toepassing van een uitgewerkt onderzoek, of het verwerken van data of een ontwerp van buitenaf tot een product.
Elevator pitch
Een elevator pitch is een korte, krachtige presentatie die de luisteraar op een snelle en overtuigende manier moet overtuigen van een product, idee of concept dat de student presenteert.
Excursie
Een excursie kun je inzetten om de opgedane kennis van studenten te toetsen in de praktijk via een bezoek aan een plek of organisatie.
Gobbet (taalanalyse, thematische analyse, genre-analyse, conceptanalyse)
Een gobbet is een tekstpassage of citaat uit bijvoorbeeld een boek, artikel of wetenschappelijke tekst. De gobbet kun je gebruiken voor een oefening, toetsvraag, analyse of discussie over de taal, stijl en betekenis van…
Interview
Een interview is een vraaggesprek tussen twee of meer personen waarbij informatie wordt verzameld of inzichten worden gedeeld.
Journaling (dagboek) en supervisie
Journaling (dagboek of logboek) en supervisie zijn methoden die vaak gebruikt worden als toetsvorm voor studenten die bijvoorbeeld een stage lopen.
Kennisclip, Video
Een kennisclip is een korte video- of animatie die een specifiek onderwerp of vaardigheid uitlegt of er verdieping aan geeft.
Kritisch incident
Een kritisch incident is een situatie waarbij een student tijdens een stage of simulatie wordt geconfronteerd met een complexe, onverwachte of emotioneel beladen situatie.
Leesopdracht
Bij een leesopdracht geef je je studenten de opdracht om een bepaalde tekst te lezen, zoals een boek, artikel of wetenschappelijk onderzoek.
Legpuzzel expertoefening (Eng: Jigsaw)
Wil je studenten graag laten samenwerken en hun verantwoordelijkheid laten nemen tijdens de onderwijsbijeenkomst? Probeer dan zeker eens de activerende werkvorm jigsaw!
Leiderschapsopdracht
Een leiderschapsopdracht is een opdracht of project waarbij studenten de gelegenheid krijgen om leiderschapsvaardigheden te ontwikkelen en te oefenen.
Mondeling
Een mondeling is een vorm van beoordeling waarbij je de prestaties en kennis van de student via mondelinge communicatie evalueert.
Objective Structured Clinical Examination (OSCE) - Medisch
Een Objective Structured Clinical Examination (OSCE), soms ook Stationstoets genoemd, is een praktische toetsvorm in de medische context die je kunt inzetten om de vaardigheden van studenten in de klinische praktijk te…
Observatie (van gedrag)
Bij een observatie als toetsvorm observeer en beoordeel je het gedrag van de studenten om inzicht te krijgen in bepaalde factoren.
Onderzoeksproject
Een onderzoeksproject is een uitgebreide, systematische onderzoeksactiviteit waarbij je studenten zelfstandig of in groepsverband een onderzoeksvraag onderzoeken en oplossen.
Onderzoeksrapport
Een onderzoeksrapport is een document waarin studenten de resultaten van een onderzoek presenteren en analyseren.
Onderzoeksvoorstel
Bij de opdracht om een onderzoeksvoorstel op te stellen moet een student op basis van een meer of minder concreet omschreven vraag- of probleemstelling, bepalen welk type onderzoek antwoord daarop kan geven.
Openboektentamen met open vragen
Een openboektentamen is een tentamen waarbij de studenten toegang hebben tot hun studiemateriaal, zoals boeken, notities en andere hulpmiddelen tijdens het tentamen.
Opstel (Paper, Betoog, Essay)
Een opstel is een uitgebreid document waarin studenten een onderzoek of een onderwerp beschrijven of analyseren. Het is een manier om het geleerde te presenteren en delen met elkaar.
Peer Instruction
Peer Instruction is een didactische methode die is ontwikkeld door Prof. Eric Mazur aan de Harvard-universiteit.
Peer recensie (Peer review)
Peer review (of peer recensie) is een proces waarbij het werk van de studenten, zoals een scriptie, onderzoeksrapport of artikel, wordt beoordeeld door een of meer experts uit hetzelfde vakgebied als degene die het…
Plan van aanpak
Een plan van aanpak of planningsopdracht is een toetsvorm waarbij je studenten een plan of strategie laat ontwikkelen voor een bepaald project of een bedrijf.
Portfolio
Een portfolio is een verzameling van werkstukken, projecten en andere producten die door de studenten zijn gemaakt tijdens hun studie of tijdens een specifiek vak.
Portfolio interview
Een portfolio interview is een toetsvorm waarbij de student een portfolio presenteert waarin hij of zij een overzicht geeft van zijn of haar prestaties, vaardigheden en kennis.
Posterpresentatie (symposium)
Een posterpresentatie is een (analoge of digitale) visuele presentatie die wordt gebruikt om onderzoeksresultaten, concepten of gegevens op een overzichtelijke en aantrekkelijke manier te presenteren en deze…
Practicum met verslaglegging
Een practicum is een vorm van praktijkleren waarbij leerlingen de geleerde theorie in de praktijk toepassen. Studenten kunnen experimenten uitvoeren, materialen synthetiseren, metingen doen, ingrepen uitvoeren,…
Presentatie
Een presentatie als toetsvorm is een vorm van evaluatie waarbij je de studenten beoordeelt op hun vermogen om een mondelinge presentatie te geven en hun ideeën helder te communiceren.
Productontwerp
Je kunt je studenten toetsen op hun kennis door ze een product te laten ontwerpen. De opdracht kan gericht zijn op het ontwerpen van een product dat voldoet aan specifieke eisen zoals duurzaamheid,…
Recensie (review) / Letter to the Editor
Een recensie of review is een evaluatie of beoordeling van een product of dienst, zoals een wetenschappelijk artikel, boek, film, tentoonstelling, of een ander soort creatief werk.
Reflectief interview
Bij een reflectief interview vraag je een of meerdere studenten om terug te kijken naar een ervaring of situatie, om te reflecteren op wat er is gebeurd en wat er geleerd is.
Reflectief journaal
Een reflectief journaal is een instrument waarmee studenten hun gedachten, gevoelens en ervaringen kunnen vastleggen en reflecteren op hun leerproces.
Samenvatting
Sinds de komst van ChatGPT is de opdrachtvorm Samenvatting minder geschikt.
Scoreformulier Professioneel gedrag
Een scoreformulier voor professioneel gedrag is een instrument dat je kunt inzetten om het professionele gedrag van je studenten te evalueren om ze voor te bereiden op hun latere werk.
Scoreformulier Samenwerkingsvaardigheden (Teamvaardigheid)
Een scoreformulier voor samenwerkingsvaardigheden is een instrument dat je gebruikt om de vaardigheden van studenten in het werken in groepen te evalueren.
Sollicitatie
Een sollicitatie is het proces waarbij een student zich aanmeldt voor een baan of functie. Dit proces omvat bijvoorbeeld het bijwerken van de CV, verzenden van een motivatiebrief en een gesprek met de potentiële…
Stakeholderinterview
Een stakeholderinterview is een toetsvorm waarbij studenten een interview afnemen met een persoon die een belanghebbende is in verband met het onderwerp dat ze leren.
Systematische recensie (Systematic review)
Een systematische review is een methodologie om de best beschikbare bewijsbasis te verzamelen over een specifiek onderwerp of vraagstelling, door een grondig zoekproces met selectiecriteria, kwaliteitsbeoordeling en…
Take-hometentamen
Let op! Generatieve AI zal deze opdracht- en toetsvorm waarschijnlijk veel minder effectief maken.
Think-pair-share
Studenten denken in drie stappen over een vraag na: eerst alleen, dan in tweetallen, dan met de hele groep. De stilte vooraf zorgt dat iedereen een eigen antwoord meebrengt.
Toets met gesloten vragen (quiz, deeltoets, tentamen, examen)
Met een toets met gesloten vragen kun je heel goed kennis en vaardigheden meten over een breed kennisdomein. Voor grote groepen is het een efficiënte en effectieve methode omdat je in een korte toetstijd de meting kan…
Toets met open vragen (quiz, deeltoets, tentamen, examen)
Een toets met open vragen is een instrument waarbij de studenten antwoorden op vragen moeten geven in eigen woorden, zonder beperkte keuzemogelijkheden. Dit kan zowel een kort of lang antwoord zijn.
Toetsen op de werkplek (onderzoeksstage, co-schappen, bedrijfsstage)
Een toets op de werkplek, zoals een stage of co-schappen, is een manier om de prestaties en opgedane kennis van de studenten in een professionele context te evalueren in hoe zij dit toepassen.
Toetsvragen bedenken
Let op! Generatieve AI maakt deze opdrachtvorm waarschijnlijk veel minder effectief.
Vaardigheidstoets (performance assessment)
Bij een vaardighedentoets, test je de vaardigheid van je studenten op een bepaald onderwerp of vakgebied. Meestal betreft het een onderwerp of beroepssituatie waarbij de student handelingen volgens gestandaardiseerde…
Verdediging (referaat)
Een verdediging of referaat is een toetsvorm waarbij je studenten uitdaagt om hun kennis en vaardigheden te demonstreren door middel van een mondelinge presentatie, eventueel met publiek erbij.
Video (kennisclip, documentaire)
Studenten een kennisclip of video laten maken als toetsvorm stelt je in staat om studenten te beoordelen op hun vermogen op hun onderzoeksvaardigheden en om ideeën helder te visueel en aantrekkelijk te communiceren.
Voortgangstoets (medisch)
Een voortgangstoets is een specifieke toetsvorm die vooral gebruikt wordt in het medisch onderwijs. De toets wordt gedurende verschillende studiejaren herhaaldelijk aangeboden (longitudinale meting).
Zelfreflectie (reflectieverslag)
zelfreflectie is een proces waarbij studenten naar binnen kijken en hun eigen gedachten, gevoelens en ervaringen evalueren in verband met hun leerproces.