Vijf kritische vragen vóór je AI gebruikt

Aanbevolen voor: Elke cursus waarin studenten werk inleveren dat buiten de les tot stand komt

Achtergrond voor de docent

Kritische AI-geletterdheid is het vermogen om het gebruik van AI-tools te beoordelen en te plaatsen. Dat is een kwestie van oordelen, niet van de tool bedienen. De vijf vragen hieronder maken dat oordeel expliciet en herhaalbaar.

Werkwijze

1. Introduceer de vijf vragen en waar elke vraag voor dient.
   • Wat geef ik op als ik dit niet zelf doe? Waar een taak over denken, maken of beslissen gaat, kan het proces meer waard zijn dan het product.
   • Welk perspectief ontbreekt in dit antwoord? AI-systemen zijn getraind op dominante talen en overwegend westerse bronnen.
   • Wat verlies ik als dit antwoord niet klopt en ik het niet merk? AI kan overtuigend en onjuist tegelijk zijn.
   • Wie heeft er baat bij dat ik deze tool gebruik? Je bent de klant, behalve waar je het product bent.
   • Zou ik dit antwoord vertrouwen als ik niet wist dat het van een AI kwam? Is het antwoord nee, dan vertrouw je de techniek en niet de inhoud.
2. Laat studenten de vijf vragen schriftelijk en in tweetallen toepassen op een taak uit je eigen cursus.
3. Vergelijk de antwoorden plenair en benoem waar studenten het over dezelfde taak oneens zijn.
4. Spreek af welke van de vijf in jouw vakgebied het zwaarst wegen, en houd die de rest van de cursus zichtbaar.

Discussievragen

• Welke van de vijf is het moeilijkst eerlijk te beantwoorden, en waarom?
• Zijn er taken in deze cursus waarbij alle vijf dezelfde kant op wijzen?
• Wat zou je over een tool moeten weten om vraag vier te kunnen beantwoorden?

Toetsmogelijkheid

Studenten voegen hun antwoorden op de vijf vragen bij een stuk werk, en reflecteren of hun uiteindelijke AI-gebruik overeenkwam met wat ze vooraf besloten hadden.

Uitbreidingen

Een uitgebreidere versie van hetzelfde idee, ontwikkeld aan Boston University, zet de vraag niet in een lijst maar in een beslisbloem met zeven overlappende blaadjes. Studenten wegen vóór het openen van de tool: hun eigen motief (wat wil je hiermee bereiken?), juistheid (vertrouw je deze tool, en kun je zeggen waarom?), ethiek (weegt de waarde van je gebruik op tegen de kosten ervan?), gevolgen (wat kan er gebeuren als je het doet?), privacy (vind je het goed dat deze prompt aan je naam hangt?), auteursrecht (wil je de rechten op dit idee houden?) en transparantie (ben je bereid te laten zien hoe je het gebruikte?).

Het werkt ook als fysieke werkvorm, zoals het voor schrijftutoren is aangepast: één vel per blaadje door de ruimte, en deelnemers die rondlopen en met memoblaadjes strategieën en aanvullende vragen toevoegen.

Bron

• Illingworth (2026), What is critical AI literacy? theslowai.substack.com
• De beslisbloem is Pause Before You Prompt van Eva Sclippa, Jack Mulvaney, Kristina Bush, Lucy Flamm, Maggie Boyd en Natalie LoRusso, Boston University, 2025. De makers geven aan dat het materiaal vrij te gebruiken is. theimportantwork.substack.com
• Didactische tip in voorbereiding: "Hoe begin je het gesprek met je studenten over AI?" (VU Centre for Teaching & Learning, 2026)